?

Log in

No account? Create an account

Мир у моих ног!

Liberté, égalité, fraternité

Previous Entry Share Next Entry
Համաս շարժման առաջացման նախադրյալները, նպատակները և կառուցվածքը. Հայկ Կարապետյան.
vardan22

Պաղեստինի ժամանակակից իսլամական շարժումը շատ բաներով է պարտական «Մուսուլման եղբայրներ» միության գործունեությանը, որն իր առաջին կազմակերպություններն այս տարածաշրջանում ստեղծել է դեռևս 20-րդ դարի 40-ական թվականների երկրորդ կեսին: Տարբեր հանգամանքների բերումով, ներառյալ Եգիպտոսի հետ աշխարհագրապես մոտ լինելը, «Մուսուլման եղբայրների» գործունեությունը առավել ակտիվ բնույթ է կրել Ղազայի գոտում, որն էլ բացատրում է այստեղ կրոնական տրամադրությունների առավել հաստատուն առկայությունը, քան Արևմտյան ափին, որտեղ մեծամասամբ գերիշխում էին աշխարհիկ ազգայնականները: Ի տարբերություն քաղաքական գործիչների` մահմեդական առաջնորդները իրենց ուշադրությունը մեծամասամբ կենտրոնացրել էին կրոնական գործունեության վրա` խուսափելով Իսրայելի հետ անիմջական զինված պայքարի մեջ մտնելուց: Ավելին, «Մուսուլման եղբայրները» Պաղեստինում համարում էին, որ իրենց առաջնային խնդիրը պայքարն է ճշմարիտ իսլամական հասարակություն ստեղծելու համար, որը պիտի իրականացվեր աստիճանաբար, բայց և հետևողականորեն դեպի իսլամական բարոյական հիմքերը վերադարձնելու միջոցով: «Մուսուլման եղբայրների» առաջնորդների կարծիքով միայն այդ հիմքի վրա էր հնարավոր պայքար մղել իսլամական պետության ստեղծման համար:
Ղազայի մահմեդական ակտիվիստները խոսում էին «ներքին» ջիհադի մասին` նկատի ունենալով մահմեդական կյանքի` մոռացության մատնված նորմերը, որն էլ նրանց կարծիքով պատճառ դարձավ «պատմական Պաղեստինի» սահմաններում հրեական պետության ստեղծման, իսկ հետագայում նրա կողմից մահմեդականներով բնակեցված տարածքի գրավման: Իսրայելի դեմ «արտաքին ջիհադի» գաղափարը, որն այդ ժամանակ ընկած էր ՊԱԿ-ի գործունեության հիմքում, նրանց կողմից հնարավոր էր համարվում միայն մահմեդականների` շարիաթի հիմնադրույթներին վերադառնալուց հետո:
Ազգայնականների և «Մուսուլման եղբայրների» միջև հակասությունները միայն տեսական ոլորտով չէին սահմանափակվում: Այդ հակասությունները քաղաքական իսլամի հետևորդների անցած պատմական ուղու մի մասն են եղել: 1954թ.-ի հոկտեմբերի 26-ին մուսուլման եղբայրների կողմից Եգիպտոսի նախագահ Գամալ Աբդել Նասերի վրա կազմակերպած մահափորձից հետո, ինչպես Եգիպտոսում, այնպես էլ Ղազայի գոտում հետապնդումներ և ճնշումներ են սկսվում կազմակերպության անդամների դեմ: Արդյունքում 60-ականների կեսերին պաղեստինցի իսլամիստները, լինելով փոքրաթիվ և զրկվելով արտաքին աջակցությունից, կորցնում են իրենց ազդեցությունը: Իսլամական շարժման նոր վերելքը Պաղեստինում տեղի է ունենում 20-րդ դարի վերջին քառորդում: Այդ ժամանակաշրջանը բնութագրվում է «իսլամական գործոնի» ազդեցության կտրուկ թռիչքանման աճով Արևելքի պետություների քաղաքական կյանքում: Արաբական ազգայնականության թուլացման պայմաններում այդ գործառույթը իր վրա է վերցնում հասարակական-քաղաքական մի գործընթաց, որն արևմտյան հետազոտողները ընդհանրացված անվանում են «իսլամի վերածնունդ» կամ «իսլամական բում»: Իսլամն սկսեց լուրջ քաղաքական նշանակություն ստանալ, որովհետև եվրոպական տիպի արևմտամետ քաղաքական համակարգերի ստեղծման փորձերը, որպես կանոն, ունենում էին միայն ժամանակավոր հաջողություն, չէին դառնում Արևելքի յուրահատուկ պայմաններին հարմար սոցիալ-քաղաքական զարգացման մոդել: Իսլամական կազմակերպություններն սկսում են սաստկացնել իրենց ազդեցությունը ոչ միայն հավատացյալների կենցաղում, այլև սկսում են ակտիվորեն ներգրավվել տարածաշրջանի երկրների քաղաքական պայքարում:
1970-80-ականների սահմանագծում տեղի են ունենում այնպիսի կարևոր իրադարձություններ, որոնց ազդեցությունը մինչև օրս շարունակում է անդրադառնալ մահմեդական աշխարհի հասարակական-քաղաքական իրադրության զարգացման վրա: Այս իրադարձություններից բավական է նշել Իրանում 1979թ.-ի իսլամական հեղափոխության արդյունքում շահական վարչակարգի տապալումը, Եգիպտոսի նախագահ Անվար Սադաթի սպանությունը իսլամական ծայրահեղական կազմակերպության անդամների կողմից, շիական ռազմաքաղաքական խմբավորումների առաջացումը Լիբանանում և նրանց կողմից զինված գործողությունների իրականացումը ընդդեմ Իսրայելի 1983-1984թթ.-ին:
Հենց այս տարիներին պաղեստինյան «Մուսուլման եղբայրների» շարքերում սկսեցին տեղի ունենալ կարևոր գործընթացներ: Որոշ տվյալներով 1980-ականների սկզբին միայն Ղազայի հատվածում հաշվվում էին իսլամական շուրջ 8 խմբեր, որոնք այս կամ այն կերպ առնչվում էին «Մուսուլման եղբայրների» միության հետ և աչքի էին ընկնում գրեթե նույն գաղափարախոսությամբ: Այս ժամանակաշրջանում սկսեց ամրապնդվել շեյխ Ահմադ Յասինի հեղինակությունն ու ազդեցությունը, որն էլ 1973 թ.-ին ստեղծեց և անձամբ գլխավորեց «Իսլամական միություն» խմբավորումը, որը դարձավ ամենախոշորը «Մուսուլման եղբայրների» կազմակերպությոնների շարքում Ղազայի հատվածում:
Իսլամական շարժումների և կազմակերպությունների ազդեցության տարածմանը օկուպացված Պաղեստինի բնակչության շրջանում որոշակիորեն նպաստեցին նաև Ղազայում և Արևմտյան ափին գործող համալսարանները, որոնք բացվել էին 1967 թ.-ից հետո, ավելի ստույգ`1972-78թթ.-ին: Իսլամական խմբավորումները իրենց լուրջ ազդեցությունն ունեին Նաբլուսի, Հեբրոնի, ինչպես նաև Ղազայի իսլամական համալսարանի ուսանողների շրջանում:
Ամենահետաքրքրականն այս առումով Իսրայելի վերաբերմունքն էր իսլամական խմբավորումների գործունեության ակտիվացման նկատմամբ: 70-80-ականների ընթացքում, ընդհուպ մինչև «ինթիֆադայի սկիզբը», իսրայելական իշխանությունները ոչ միայն չէին խոչընդոտում նրանց գործունեությանը, այլև աջակցում էին նրանց: Բավական է նշել 70-ականներին իսլամական համալսարանների բացման, մզկիթների շինարարության թույլտվությունը Ղազայում և Արևմտյան ափին, ինչպես նաև իսլամական դպրոցների, ակումբների, կենտրոնների բացման թույլտվությունը: 1967-1986 թթ.-ի ընթացքում մզկիթների թիվը Ղազայում կրկնապատկվեց` 77-ից հասնելով 150-ի :
Իսրայելական իշխանությունները չէին թաքցնում իրենց մտադրությունը` «իսլամական արգելապատնեշը» հակադրելու գրավյալ տարածքներում գործող ՊԱԿ-ի աշխարհիկ, ազգայնական կուսակցությունների գործունեությանը, (առաջին հերթին` «Ֆաթհի»), որոնց էլ Իսրայելը համարում էր անվտանգության գլխավոր սպառնալիքը: Հենց այս պատճառով էլ 1979թ.-ին իսրայելական ռազմական իշխանությունները պաշտոնապես ճանաչեցին պաղեստինան «Մուսուլման եղբայրներ» կազմակերպությունը` որպես թույլատրված կրոնական կազմակերպություն:
Կարևոր է նշել, որ Իսրայելի այս դիրքորոշումը որոշակիորեն «դրական» արդյունք տվեց: Մասնավորապես, պաղեստինյան «Մուսուլման եղբայրները» երկար ժամանակ դրական չեզոքություն էին պահպանում իսրայելական իշխանական մարմինների հետ հարաբերություններում` շեշտը գլխավորապես դնելով իրենց գործունեության մարդասիրական ոլորտի վրա: Ավելին, 70-80-ականների սահմանագծին Ղազայի և Արևմտյան ափի մի քանի շրջաններում բախումներ տեղի ունեցան «Մուսուլման եղբայրների» հետևորդների և ՊԱԿ-ի կողմնակիցների միջև: Պաղեստինի իսլամական կազմակերպությունների և ՊԱԿ-ի միջև փոխհարաբերություններն ընդհանրապես բարդ բնույթ էին կրում: Այդ կազմակերպությունների մեծամասնությունը համարում էր, որ ՊԱԿ-ի գործողությունները պառակտում են իսլամական ումման, քանի որ նրա ղեկավարությունը առաջնությունը տալիս է ազգային պայքարի խնդիրներին` ի վնաս համապատասխան նպատակների:
Միևնույն ժամանակ Արաֆաթը, որը Բեյրութից հեռանալուց հետո դժվարին կացության մեջ էր հայտնվել, փորձում էր ստանալ տեղի իսլամական կազմակերպությունների աջակցությունը, որոնք նրա համար ավելի մեծ վտանգ էին ներկայացնում, քան նրան ընդդիմադիր աշխարհիկ ազգայնական կազմակերպությունները:

1987թ.-ին գրավյալ տարածքներում սկսեց ձևավորվել նոր քաղաքական իրադրություն, երբ իսրայելական զինվորական իշխանությունները արդեն ի վիճակի չէին իրենց վերահսկողության տակ պահել պաղեստինյան բնակչությանը Արևմտյան ափին և Ղազայի գոտում, իսկ պաղեստինցիներն այլևս չէին ցանկանում պահպանել մինչ այդ առկա իրադրությունը և պատրաստ էին ամենակտրուկ գործողությունների դրա արմատական փոփոխության համար: Այս իրավիճակում չափազանց թույլ և ոչ համազոր էր «Մուսուլման եղբայրների» դիրքորոշումը, որոնք արդեն կանգնած էին գրավյալ տարածքներում ցանկացած տեսակի ազդեցության կորստի սպառնալիքի առաջ: Մյուս կողմից էլ տարբեր ծայրահեղական իսլամական խմբավորումների նկատմամբ սկսված ճնշումները եզակի հնարավորություն էին ստեղծում պաղեստինյան «Մուսուլման եղբայրների» այն անդամների համար, որոնք իրենց ղեկավարության անգործության պայմաններում գիտակցում էին կազմակերպությունում արմատական փոփոխությունների իրականացման անհրաժեշտությունը: «Մուսուլման եղբայրների» մեծ մասը գնաց այդ փոփոխություններին` փոխելով ոչ միայն կազմակերպության ոճը, այլև մոտեցումը իր պրակտիկ գործունեության նկատմամբ:
1987թ.-ին դեկտեմբերի 8-ին Ղազայում տեղակայված փախստականների Ջաբալիա ճամբարից ոչ հեռու իսրայելական բեռնատարը բախվեց մարդատար մեքենայի, որում գտնվում էին չորս պաղեստինցի: Չորսն էլ տեղում մահացան: Հաջորդ օրը սկսված բողոքի համընդհանուր ցույցը մի քանի օրվա ընթացքում ընդգրկեց ողջ Ղազան` տարածվելով նաև Արևմտյան ափի գյուղերում ու քաղաքներում: Կատարվածը բողոքի սովորական ալիք չէր: Այն ակնթարթորեն վերածվեց համազգային ապստամբության, որն էլ հենց ցույցերի մասնակիցները անվանեցին «ինթիֆադա»:

1987թ.-ի դեկտեմբերին սկսված առաջին «ինթիֆադան» ազգային-ազատագրական պայքարի ծանրության կենտրոնը գրավյալ տարածքներ վերջնական տեղափոխման օրինաչափ հետևանքն էր: Առաջին օրերին ցուցարարները քարեր էին նետում իսրայելական զինվորների վրա, այրում էին անվադողեր և կոչ էին անում բոլորին անցնել ապստամբների շարքերը: Չնայած ապստամբության տարերային ու զանգվածային բնույթը անակնկալ էր ՊԱԿ-ի «ներքին» և առավել ևս «արտաքին» ղեկավարության համար, առաջինին հաջողվեց ոչ միայն շատ արագ գնահատել ու գիտակցել երևույթի հզորությունը, այլև այսպես կոչված «ազգային կոմիտեների» ստեղծման միջոցով կարճ ժամանակամիջոցում իր վերահսկողության տակ վերցնել և գլխավորել դրա կազմակերպումը: «Ինթիֆադայի» զանգվածայնությունն ու տևականությունը, դրա ընթացքում առաջացած բազմազան` հաճախ ամենաանսպասելի իրավիճակները, անխուսափելիորեն բարձրացնում էին տեղի քաղաքական ղեկավարության դերն ու կարգավիճակը, քանի որ ընթացքում առաջացող խնդիրների վերաբերյալ որոշումները արդեն կայացվում էին տեղում և միայն դրանից հետո հաստատվում Թունիսում` կենտրոնի կողմից :

Բացի այդ, «ինթիֆադան» նպաստավոր պայմաններ ստեղծեց իսլամական կազմակերպությունների գործունեության ակտիվացման համար:
Ահա այսպիսի պայմաններում ստեղծվեց «Համաս» շարժումը` որպես «Մուսուլման եղբայրներ» միության ռազմական թև: Շարժման անվանումը հապավում է, որը բացվում է որպես «Իսլամական դիմադրության շարժում» (Հարաքաթ ալ-մուկավամա ալ-իսլամիյա ): Աղբյուրների մեծամասնությունը շարժման ստեղծման օրն է համարում 1987թ.-ի դեկտեմբերի 14-ը: Շարժման հոգևոր առաջնորդը դարձավ Պաղեստինում մեծ հեղինակություն վայելող շեյխ Ահմադ Յասինը, որը դեռևս 1973թ.-ին հիմնադրված «Իսլամական միություն» կազմակերպության հիմնադիրն ու ղեկավարն էր, ինչպես նաև Իսլամական կենտրոնի ղեկավարը Ղազայում:
Փաստորեն, «Իսլամական միությունն» էլ դարձավ նորաստեղծ «Համասի» կորիզը: Կարճ ժամանակ անց, «Մուսուլման եղբայրներ» միության ռազմական թևի շրջանակներից դուրս գալով, Համասը դարձավ ինքնուրույն կրոնա-քաղաքական կառույց:


«Համաս» շարժման կառուցվածքը

«Համասի» ստեղծումից անմիջապես հետո շեյխ Ահմադ Յասինը որոշեց ստեղծել շարժման մի քանի առանձին ենթակառուցվածքներ` իշխանությունների կողմից խոցելիությունը նվազեցնելու նպատակով: «Համասն» ունի չորս հիմնական բաժանմունք`
1. «Դավա», որի հիմնական գործառույթն է ենթակառուցվածքի ընդլայնումը, քարոզչության միջոցով նոր անդամների հավաքագրումը, միջոցների ձեռքբերումն ու վերաբաշխումը:
2. Ենթակառուցվածք, որը զբաղվում է ժողովրդական փողոցային ելույթների կազմակերպմամբ և համակարգմամբ:
3. «Աման»` իսրայելական իշխանությունների հետ համագործակցության մեջ կասկածվող անձանց մասին տեղեկատվության հավաքում, անվտանգության հետ կապված խնդիրների համակարգում:
4. «Ալամ»` շարժման գործունեության մասին թռուցիկների և այլ տպագիր միավորների տարածում: Նույն նպատակով գործունեություն ռադիոյում և հեռուստատեսությունում:
Այս բաժանմունքներից յուրաքանչյուրն ունի իր ենթաճյուղերը: «Համասն» ունի նաև մի քանի ռազմականացված խմբեր: Դրանցից է «Ալ-մուջահիդուն ալ-ֆիլաստինիուն» խմբավորումը, ոըը գործողություններ է իրականացնում հիմնականում իսրայելցիների դեմ: Ռազմական ուղղվածություն ունի նաև «Ջիհազ ալ-ամն»-ը (Անվտանգության բաժին): Այն իր կազմում ունի սրբազան պատերազմ վարող և քարոզչությամբ զբաղվող խումբ, որն անվտանգության բաժնի գործադիր մարմինն է և զբաղվում է իսրայելական իշխանությունների հետ համագործակցող անձանց չեզոքացմամբ:
«Համասի» ռազմական թևին են պատկանում «Ազ ադ-Դին ալ-Կասսամի» ջոկատները, որոնք կրում են 30-ականներին հայտնի քաղաքական և կրոնական գործիչ Ազ ադ-Դին ալ-Կասսամի անունը: Այս ջոկատներն զբաղվում են իսրայելցիների առևանգմամբ և սպանությամբ, ռազմական գործողությունների կազմակերպմամբ և այլն:
«Համասի» ղեկավարման հարցում սկզբունքայի դեր ունի քաղբյուրոն: Այն մշակում է շարժման ընդհանուր ռազմավարությունը և սահմանում է ենթաճյուղերից յուրաքանչյուրի գործառույթները ու գործունեության ոլորտը:
Շարժման հոգևորական գործիչները միավորված են «Ռաբիտաթ ուլամա ֆիլաստին» խմբի մեջ, որը զբաղվում է շարժման գործողությունների մեկնաբանությամբ իսլամի տեսանկյունից:
Շարժման ղեկավար օրգանը խորհրդակցական խորհուրդն է` «Մաջլիս աշ-շուրա», որի անդամներն են շարժման առաջատար գործիչները:
«Համասի» նորակոչիկները նախապատրաստվում են ռազմական ճամբարներում, որոնք տարբեր տվյալների համաձայն գտնվում են Սիրիայում և Լիբանանում: Շարժման անդամների կոնկրետ թիվը հայտնի չէ, բայց ըստ իսրայելյան հատուկ ծառայությունների տվյալների, այն հասնում է տասնյակ հազարների :


«Համաս» շարժման գաղափարախոսությունը

Համասն ակնհայտորեն որոշակի հեռավորություն էր պահպանում «Մուսուլման եղբայրներից», որոնք փաստորեն կորցրել էին ժողովրդի աջակցությունը Ղազայի գոտում և Արևմտյան ափում: «Համասը» պայքար սկսեց Պաղեստինի ժողովրդի օրինական ներկայացուցիչը համարվելու համար` վիճարկելով ՊԱԿ-ի նմանատիպ իրավունքը: Պաշտպանելով իր իրավունքը այդ դերի համար` «Համասը» փաստարկում էր դա հետևյալ կարգախոսով, որը շատ տարածված էր «ինթիֆադայի» ժամանակ` «Ղուրան. ահա պաղեստինյան ժողովրդի միակ օրինական ներկայացուցիչը»: Անջատվելով «Մուսուլման եղբայրներից»` «Համասի» առաջնորդները պիտի ձևակերպեին սեփական գաղափարական առաջնությունները, Պաղեստինի ժողովրդի պայքարի գործելակերպի և ռազմավարության իրենց տարբերակը:
«Համաս» շարժմամն տեսաբանները կտրականապես մերժում էին «Մուսուլման եղբայրների» գաղափարախոսության գլխավոր սկզբունքը, որը պաղեստինյան հասարակության վերաիսլամացումն էր` որպես իսլամական պետության հիմք: Ավելին, «Համասը» կենտրոնացրեց իր ուշադրությունը իսլամական պետության ստեղծմանը պատմական Պաղեստինի ողջ տարածքում` ներառյալ այն տարածքը, որը ՄԱԿ-ի որոշմամաբ հատկացվել էր Իսրայել պետության ստեղծման համար: Ընդ որում, «Համասի» գաղափարախոսների կարծիքով այս նոր պետական կազմավորումը պիտի դառնար առաջին փուլը պանիսլամական պետության ստեղծման ճանապարհին:
«Համասի» առաջնորդների դիրքորոշումը կենտրոնացված է Իսրայելի գոյության իրավունքի ժխտման վրա, որը հիմնավորվում է նրանով, որ Պաղեստինը սուրբ հող է, իսկ կրոնա-իրավական տեսանկյունից` վակֆ, և այդ իսկ պատճառով ցանկացած տեսակի զիջումները Պաղեստինի տարածքի վերաբերյալ անթույլատրելի են և անօրինական:
Այս բոլոր դրույթները իրենց փաստացի արձանագրումը գտան «Համաս» շարժման կանոնադրությունում, որը հրապարակվեց 1988թ.-ի օգոստոսին և կրում էր «Իսլամական խարտիա» անվանումը: Կանոնադրությունը բաղկացած էր 36 հոդվածից: Այդ ծրագրային փաստաթղթի բովանդակությունը ամփոփ ներկայացվում է «Համասի» կարգախոսում` «Ալլահը մեր նպատակն է, մարգարեն` օրինակը, Ղուրանը` սահմանադրությունը, ջիհադը` ուղին, իսկ հանուն Ալլահի մահը` բարձրագույն ձգտում»: Նպատակների և խնդիրների նման ձևակերպումը բացառում է պաղեստինա-իսրայելական հակամարտության խաղաղ կարգավորումը, քանի որ դա հակասում է շարժման հիմնարար սկզբունքներից մեկին` ջիհադին:
Ուշագրավ է «Համաս» շարժման վերաբերմունքը ՊԱԿ-ի և պաղեստինյան ազգայնականության հանդեպ ընդհանրապես: «Համասի» առաջնորդները արաբական ազգայնականությունը, այդ թվում նաև պաղեստինյանը, համարում են իսլամական դավանաբանության մի մաս և դրանով էլ պայմանավորում են նրա ոչ առաջատար բնույթը` իսլամական շարժման համեմատությամբ:
Այնուամենայնիվ, «Համասը» երբեք չի բացառել «պաղեստինյան» աշխարհիկ ազգայնականների հետ համագործակցության հնարավորությունը: «Համասի» առաջին հայտարարության մեջ ասվում էր, որ «հայրենասիրությունը կրոնական համոզմունքի անբաժանելի տարր է… ՊԱԿ-ը «Համասին» ամենամոտ շարժումն է… մեր հայրենիքը մեկն է և թշնամին նույնպես»: Առաջին ինթիֆադայի ընթացքում «Համասի» և ՊԱԿ-ի միջև շփումերը իրականացվում էին Արաֆաթի անձնական ներկայացուցիչ և «Ֆաթհի» ռազմական առաջնորդ Խալիլ ալ-Վազիրի միջոցով: Սակայն 1988թ.-ի ապրիլին, երբ իսրայելցիները Թունիսում սպանեցին նրան, հարաբերություները Համասի հետ անկում ապրեցին:
Այսպիսով, «Համասն» իր ստեղծման պահից ի վեր մրցակցության մեջ մտավ պաղեստինյան աշխարհիկ խմբավորումների հետ` վիճարկելով նրանց առաջնությունը ազգի շահերի ներկայացուցիչը լինելու հարցում: «Ինթիֆադան» պարարտ հող հանդիսացավ նորաստեղծ «Համասի» համար, որն իր հետևողական կեցվածքի շնորհիվ շատ կարճ ժամանակահատվածում կարողացավ մեծ թվով համակիրներ ու հետևորդներ ձեռք բերել պաղեստինցիների , հատկապես` առավել կարիքավորների` Ղազայի գոտում տեղակայված փախստականների ճամբարների շրջաններում: «Համասի» հաջողությանը նպաստեց նաև գրավյալ տարածքներում բնակչության մեջ առկա հուսահատության ու անելանելիության տրամադրությունը, որը կապված էր մի կողմից արմատացած ստատուս քվոյով, մյուս կողմից էլ այդ շրջանում իսրայելական վարչակարգի դեմ պայքարի առավել գործուն միջոցներ առաջարկելու ՊԱԿ-ի անկարողությամբ, որի հետևանքով էլ ժողովրդի համակրանքը իսլամիստների կողմն էր, հատկապես «Համաս» շարժման, որն առավել արմատական էր և դրանով իսկ ավելի կենսունակ: